معين الدين محمد زمچى اسفزارى
مقدمه 11
روضات الجنات في اوصاف مدينه هرات ( فارسى )
شوارع بازارها در قديم الايام تمام پوشيده نبود ، و از اثارت غبار و تراكم اقطار متسوقه و اهل معاملات در زحمت بودند ، فرمان فرمود تا بنياد بازارها به گچ و آجر برآورده طاقهاى عالى بستند ، و سر بازارها فراهم آوردند ، و هرجائى فرجهء از بهر روشنائى باز گذاشت ، پس تصفيف دكاكين آن نزهتگاه در ديدهء نظارگيان مشتمل بر صفهاى و الا و حجرهاى بالابازارى در چشم جهان نگارى و در چمن روزگار سارى ، وضع چهار سوى او مرتب ، و مربعى متساوى الاضلاع واقع بر مركز دايرهء خير البقاع ، و از چهار دروازه چهار راست بازار بدان محل ميرسد چنانچه در صورة شهر كشيده آمده است . « 1 » بيت : مانند چهار سويش در چار سوى عالم * نه ديده ديده هرگز نه گوش كس شنيده و بر طرف شمال شهر تحت قلعه مدرسه و خانقاه بنا فرمود در برابر يكديگر مسافت ما بين صحن سراى بزرگ و صفهء عالى دو منار برابر يكديگر دو طرف در درآمد ، چنان كه مهندسان و مقدران بنى آدم اجماع و اتفاق دارند بر آنكه كشيدهتر بقد و تمامتر بمد و باريكتر به عمل و محكمتر بتفصيل و اجمال برروى زمين از آن بنائى نكردهاند ، از پاى تا بسر سنگ مرمر . . . يكى را استاد قوام الدين كه در صنعت طيانى واحد ماله ثانى است ، و ديگريرا حافظ كلام اللّه خواجه على حافظ التبريزى غايت استادى و نهايت پيشهكارى از لطف استدارت و حسن استقامت در ابداع و احداث آنشكل بديع و قدر شيق حقايق خوردكارى و چابك دستى بتقديم رسانيدهاند ، و هيچ دقيقه از دقايق صنعت فرونگذاشته ، و امروز در عرصهء بسيط زمين درس و فتوى را موضعى بنزاهت و موقعى بطراوت آن نشان نمىدهند . ضياع و عقار فراوان بر آن وقف كردهاند . و در چهار صفهء مدرسه چهار دانشمند معتبر بنشر علم و افاده ، و طلبه مستعد بكسب فضايل و استفاده مشغول ، و در خانقاه حفاظ بقراءت كلام اللّه مداومت نموده ، درويشان و فقرا شبانهروزى از سفرهء آن محفوظ .
--> ( 1 ) - متأسفانه نقشه شهر هرات كه حافظابرو بدان رجوع داده و همچنين كليه نقشهها و خريطههاى جغرافيائى از نسخه مخطوطه جغرافى حافظابرو موجود در كتابخانه ملى ملك محذوف است .